ΑΡΧΕΙΟ ΤΕΥΧΩΝ

2013

Τεύχος 20-21

Ειδικό θεματικό τεύχος: Παιδεία του πολίτη

"Η ιδιότητα του πολίτη ανάμεσα στη μερικοκρατία της εθνικής δημοκρατικής κοινότητας και στην οικουμενικότητα των αξιών της: τα χαρακτηριστικά του δημοκρατικού σχολείου"

Στάθης Μπάλιας

         

2013

Τεύχος 20-21

Ειδικό θεματικό τεύχος: Παιδεία του πολίτη

"Η ιδιότητα του πολίτη ανάμεσα στη μερικοκρατία της εθνικής δημοκρατικής κοινότητας και στην οικουμενικότητα των αξιών της: τα χαρακτηριστικά του δημοκρατικού σχολείου"

Στάθης Μπάλιας

Περίληψη

Η φιλελεύθερη δημοκρατία αναπτύχθηκε παράλληλα με την ανάδυση του κράτους – έθνους στο πλαίσιο του οποίου κατέστη δυνατή η ελευθερία και η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών του και, κατ’ επέκταση, η πολιτική του ενότητα, ενώ το μοντέλο του πολίτη (citizenship) και τα διανεμόμενα δικαιώματα καθορίζονταν από την εθνική ταυτότητα. Το γεγονός αυτό είχε ως συνέπεια η φιλελεύθερη δημοκρατία να διαπερνάται από μια θεμελιώδη αντίφαση ανάμεσα στην οικουμενικότητα των φιλελεύθερων αξιών της και στη μερικοκρατία της εθνικής κοινότητας, εντός της οποίας αναπτύχθηκε ιστορικά. Η αντίφαση αυτή αναδεικνύει το ζήτημα για το κατά πόσον είναι δυνατόν στις συνθήκες των σύγχρονων πολυπολιτισμικών κοινωνιών να διαμορφωθούν οι όροι που θα επιτρέψουν τη σύνθεση των φιλελεύθερων οικουμενικών αξιών με τις αξίες της εθνικής ταυτότητας στο πλαίσιο της δημοκρατικής κοινωνίας, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα την ενότητά της.
Το δημοκρατικό σχολείο είναι εξίσου αντιμέτωπο με τα διλήμματα οικουμενικότητα ή μερικοκρατία, ατομικές ελευθερίες ή –αντιφιλελεύθερη- κοινοτική ηθική, εκμάθηση της ελευθερίας του ατόμου (ατομική ταυτότητα) ή καλλιέργεια της πειθάρχησης σε μια δεδομένη ηθική κοινότητα (συλλογική ταυτότητα). Το βασικό ερώτημα που τίθεται εδώ είναι αν το δημοκρατικό σχολείο μπορεί να προωθήσει μια ιδιότητα του πολίτη θεμελιωμένη στις οικουμενικές αξίες και συγχρόνως να καλλιεργήσει μια κοινή πολιτική ηθική στο πλαίσιο της οποίας θα μπορέσει να συμβιβάσει τις οικουμενικές με τις εθνικές αξίες.
Σε θεωρητικό επίπεδο, μια δυνατή απάντηση στα ερωτήματα αυτά είναι μια ρεπουμπλικανικού τύπου πολιτική κουλτούρα, και μια αντίστοιχη ιδιότητα του πολίτη, καλλιεργήσιμη στο δημοκρατικό σχολείο, η οποία θα συνενώνει τις ατομικές ελευθερίες / ταυτότητες στο πλαίσιο ενός δημοκρατικού ήθους νοούμενο ως το προϊόν μιας διαλογικής επικοινωνίας μεταξύ των πολιτών, χωρίς διακρίσεις στη διανομή των ελευθεριών και των δικαιωμάτων. Μια τέτοια δημοκρατική ηθική δεν μπορεί να αποδίδει προτεραιότητα σε καμιά ταυτότητα και οφείλει να εναρμονίζει, σε συνθήκες ισότητας, τις ατομικές ελευθερίες με το συμφέρον της –εθνικής- κοινότητας «μέσω διαρκώς διακινδυνευμένων και αναθεωρήσιμων συνθέσεων».